Du lịch xanh: Đừng bắt đầu bằng lời hứa, hãy bắt đầu từ cách làm

Rác thải nhựa không chỉ là vấn đề môi trường mà còn có thể trở thành tổn thất kinh tế đối với những điểm đến sống nhờ sức hấp dẫn của cảnh quan và thiên nhiên. Từ thực tiễn này, chuyển đổi xanh trong du lịch cần đi xa hơn những cam kết chung, bắt đầu bằng việc thay đổi quy trình vận hành, chuẩn hóa thực hành và tạo điều kiện để doanh nghiệp, du khách cùng hành động.

Khi rác thải trở thành bài toán kinh tế

Một bãi biển đầy rác không chỉ làm mất đi vẻ đẹp vốn có của điểm đến. Đằng sau những chai nhựa, túi nilon hay bao bì bị bỏ lại còn là chi phí vệ sinh, áp lực lên hệ sinh thái và nguy cơ suy giảm sức hấp dẫn đối với du khách. Với ngành du lịch, nơi chất lượng cảnh quan và môi trường góp phần quyết định giá trị trải nghiệm, những tác động này sớm muộn cũng có thể chuyển thành bài toán kinh tế.

Trong tham luận “Giảm thiểu rác thải nhựa trong du lịch - Từ thực hành tại cơ sở đến điểm đến bền vững” tại Hội nghị Du lịch xanh Đà Nẵng ngày 14/10/2026, TS. Hoàng Ngọc Tường Vân, Điều phối viên Quan hệ Hợp tác vì Đại dương tại miền Trung Việt Nam, WWF-Việt Nam, đã đưa ra những ví dụ cho thấy quy mô tổn thất tiềm tàng. Theo số liệu được trình bày, tại Paraná, Brazil, rác thải trên bãi biển được ước tính có khả năng làm giảm tới 39,1% thu nhập du lịch địa phương, tương đương mức tổn thất lên tới 8,5 triệu USD mỗi năm. Tại đảo Geoje, Hàn Quốc, một sự kiện ô nhiễm rác thải biển nghiêm trọng có thể gây thiệt hại từ 29 đến 37 triệu USD doanh thu du lịch.

Những con số này cho thấy bảo vệ môi trường không nên được xem là phần việc tách rời hoạt động kinh doanh. Một điểm đến có thể đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng, quảng bá hình ảnh và nâng cấp dịch vụ, nhưng những nỗ lực ấy khó phát huy trọn vẹn nếu chất lượng môi trường không được gìn giữ. Với doanh nghiệp, giảm rác thải nhựa vì thế không chỉ là thực hiện trách nhiệm xã hội, mà còn là cách bảo vệ tài nguyên tạo nên giá trị kinh doanh của chính mình.

Khoảng cách nằm ở cách thực hiện

Nhận thức về du lịch xanh ngày càng được quan tâm, nhưng nhận thức cao chưa đồng nghĩa với thay đổi trên diện rộng. Trên thực tế, doanh nghiệp có thể đồng tình với mục tiêu giảm nhựa nhưng vẫn gặp khó khăn khi tìm nguồn cung phù hợp, cân đối chi phí, thay đổi thói quen nhân viên hoặc duy trì quy trình mới trong điều kiện vận hành liên tục. Nếu thiếu hướng dẫn cụ thể và người chịu trách nhiệm, những sáng kiến ban đầu rất dễ dừng lại ở một chiến dịch ngắn hạn.

Trong khi đó, chuyển đổi xanh không thể chỉ được đánh giá qua số lượng thông điệp truyền thông hay những hoạt động hưởng ứng theo đợt. Điều cần thay đổi là cách dịch vụ được thiết kế và cung cấp mỗi ngày: khách sạn có thực sự cần đặt sẵn tất cả đồ dùng một lần trong phòng hay không; nhà hàng có thể giảm bao bì từ khâu mua sắm và chế biến như thế nào; doanh nghiệp lữ hành có thể tổ chức hành trình ít nhựa mà vẫn thuận tiện cho du khách ra sao.

Một số địa phương đã xây dựng công cụ định hướng cụ thể. Theo WWF-Việt Nam, Đà Nẵng có bộ tiêu chí Da Nang Green Stay, trong khi Huế có Bộ tiêu chí Du lịch xanh. Những bộ tiêu chí này cho thấy nỗ lực đưa định hướng phát triển bền vững đến gần hơn với hoạt động thực tế của cơ sở kinh doanh và điểm đến. Tuy nhiên, tiêu chí chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển thành yêu cầu vận hành rõ ràng, có người thực hiện, có theo dõi và có kết quả để đánh giá.

Sáu chữ T để bắt đầu thay đổi

Đối với bài toán rác thải nhựa, WWF-Việt Nam đề xuất thực hành 6T gồm Từ chối, Tiết giảm, Tái sử dụng, Tái chế, Thay thế và Thu gom. Điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là thứ tự ưu tiên: trước khi tìm một vật liệu khác để thay thế, doanh nghiệp cần xem xét liệu có thể từ chối hoặc giảm nhu cầu sử dụng sản phẩm đó hay không.

Một khách sạn có thể không mặc định cung cấp toàn bộ đồ dùng một lần mà chỉ bổ sung khi khách thực sự cần. Nhà hàng có thể rà soát bao bì và ưu tiên mua sản phẩm theo bao gói lớn để giảm lượng nhựa phát sinh. Doanh nghiệp lữ hành có thể hạn chế chai nước nhỏ, khăn lạnh và túi nilon trong những khâu có thể điều chỉnh, đồng thời lựa chọn nhà cung cấp có thực hành giảm nhựa. Những thay đổi như vậy thường bắt đầu từ quyết định mua sắm và thiết kế dịch vụ, nhưng tác động của chúng có thể lan rộng qua toàn bộ chuỗi cung ứng.

Tái sử dụng cần được ưu tiên khi phù hợp với điều kiện vận hành; phân loại và thu gom phải đi cùng hệ thống xử lý tương ứng. Đặc biệt, việc thay thế nhựa bằng một vật liệu khác không nên chỉ dựa trên hình thức hay thông điệp quảng bá. Doanh nghiệp cần cân nhắc tính phù hợp trong sử dụng và khả năng xử lý sau khi sản phẩm bị thải bỏ. Mục tiêu cuối cùng không phải đơn thuần đổi một loại vật liệu lấy một loại khác, mà là giảm tác động môi trường một cách thực chất.

Biến cam kết thành quy trình

Để những nguyên tắc trên không dừng lại ở ý tưởng, doanh nghiệp cần đưa chúng vào quy trình vận hành chuẩn (SOP). Lộ trình 5 bước được WWF-Việt Nam đưa ra một cách tiếp cận tương đối rõ ràng: đánh giá hiện trạng; cam kết từ lãnh đạo; đào tạo nhân viên; áp dụng quy trình và giám sát; cuối cùng là truyền thông minh bạch về kết quả.

Trước hết, doanh nghiệp cần xác định loại nhựa đang sử dụng, điểm phát sinh, số lượng và những bộ phận liên quan. Đây là cơ sở để lựa chọn vấn đề ưu tiên thay vì triển khai đồng loạt nhưng thiếu trọng tâm. Tiếp đó, lãnh đạo cần phân công đầu mối, xác định mục tiêu và bố trí nguồn lực. Khi đã có định hướng, nhân viên ở từng bộ phận cần được hướng dẫn bằng những yêu cầu cụ thể, phù hợp với công việc hằng ngày.

Thay vì áp dụng ngay trên toàn hệ thống, doanh nghiệp có thể thử nghiệm tại một cơ sở hoặc một hành trình, theo dõi những thay đổi và điều chỉnh trước khi mở rộng. Chẳng hạn, một khách sạn có thể bắt đầu bằng việc giảm đồ nhựa dùng một lần và thay đổi cách mua sắm; một công ty lữ hành có thể thí điểm hành trình ít nhựa với các điểm tiếp nước và nhà cung cấp phù hợp. Kết quả cần được so sánh với hiện trạng ban đầu để xác định giải pháp nào thực sự hiệu quả.

Cách làm này cũng giúp doanh nghiệp tránh tình trạng công bố những tuyên bố xanh chung chung mà thiếu bằng chứng. Khi mục tiêu, tiến độ và kết quả được theo dõi minh bạch, chuyển đổi xanh mới có cơ sở để duy trì lâu dài, thay vì phụ thuộc vào sự nhiệt tình của một vài cá nhân.

Điểm đến xanh cần nhiều hơn một doanh nghiệp tốt

Ngay cả khi một khách sạn hay công ty lữ hành chủ động thay đổi, nỗ lực ấy vẫn có giới hạn nếu hệ thống xung quanh chưa đáp ứng. Du khách khó duy trì thói quen sử dụng bình nước cá nhân khi thiếu điểm tiếp nước thuận tiện; việc phân loại rác cũng khó có ý nghĩa nếu hệ thống thu gom không tương thích. Vì vậy, giảm nhựa cần sự phối hợp giữa doanh nghiệp, nhà cung cấp, chính quyền, đơn vị quản lý điểm đến và cộng đồng.

Ở cấp điểm đến, việc phát triển mạng lưới tiếp nước, tổ chức phân loại và thu gom phù hợp, chia sẻ danh mục nhà cung cấp có thực hành tốt và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ tiếp cận giải pháp khả thi có thể giúp giảm đáng kể những trở ngại khi triển khai. Doanh nghiệp cần chủ động chuẩn hóa quy trình, còn điểm đến phải tạo điều kiện để những quy trình ấy có thể vận hành hiệu quả. Du khách cũng cần được cung cấp thông tin rõ ràng và những lựa chọn thuận tiện để tham gia một cách tự nguyện.

Du lịch xanh, xét đến cùng, không phải cuộc đua về số lượng cam kết, mà là quá trình kiên trì tổ chức lại cách ngành du lịch vận hành. Một hành trình xanh không nhất thiết bắt đầu bằng những thay đổi lớn lao. Đôi khi, nó bắt đầu từ việc không đặt sẵn một món đồ khách chưa cần, lựa chọn một nhà cung cấp có trách nhiệm hơn hay thiết kế một hành trình để chiếc bình nước cá nhân thực sự hữu ích.

Khi những thực hành ấy được duy trì, đo lường và nhân rộng, bảo vệ môi trường sẽ không còn là nhiệm vụ bổ sung cho hoạt động kinh doanh. Đó sẽ là một phần của chất lượng dịch vụ, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và khả năng phát triển lâu dài của điểm đến.

Ms. Smile

(Tham khảo và biên tập lại từ tham luận

"Giảm thiểu rác thải nhựa trong du lịch

của TS. Hoàng Ngọc Tường Vân)